Borsa Türleri

Borsa Türleri

Borsalar her ne kadar hisse senetleri ile birlikte anılsalar da, dövizler, emtialar, bono ve tahvil gibi diğer yatırım araçları ile de işlem yaptırmaktadır. Borsalar bu işlem yapılan yatırım araçlarına göre de çeşitli adlar almaktadır.

Kişiler genel olarak borsa kavramından şunu anlamaktadır; alıcı – satıcı ve aracıların, emtia, döviz, kıymetli evrak (menkul kıymet) gibi yatırım araçlarının alım – satım işlemlerinin gerçekleştirildiği, belirli sürelerde ve belirli kurallara göre çalışan organize edilmiş merkezi pazar veya piyasa.

Tanımdan da anlaşılacağı gibi çeşitli yatırım araçları vardır ve bu yatırım araçlarına göre de borsalar çeşitli adlar almaktadır. Bu ayrıma ise iş konularına göre borsaların sınıflandırılması denilmektedir.

Borsalar iş konularına göre;

  • Menkul Kıymet işlemlerinin yapıldığı Menkul Kıymetler Borsası,
  • Vadeli işlemlerin yapıldığı Vadeli İşlem Borsası,
  • Seçmeli işlemlerin yapıldığı Opsiyon Borsası,
  • Emtia işlemlerinin yapıldığı Emtia Borsası,
  • Altın ve kıymetli madenlerin işlemlerinin yapıldığı Altın ve Kıymetli Madenler Borsası,
  • Döviz işlemlerinin yapıldığı Döviz Borsası,

Aynı zamanda ticarete konu olan mallar için de ticaret borsaları bulunmaktadır. Örnek verilecek olursa; Pamuk Borsası, Kırmızı Et Borsası, Tekstil Borsası gibi ticaret borsaları bulunmaktadır ve bulundukları illerin ticaret borsalarına bağlı olarak işlem görürler. Ticaret borsaları genellikle ticari malların fiyatları konusundaki ayarlamaların yapılmasında en büyük rolü oynarlar.

Türkiye’de Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ticaret borsası tanımına bakılacak olursa;

Ticaret borsaları, 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu’nda yazılı esaslar çerçevesinde borsaya dahil maddelerin alım satımı ve borsada oluşan fiyatların tespiti, tescili ve ilanı işleriyle meşgul olmak üzere kurulan kamu kişiliğine sahip kurumdur.

Menkul Kıymetler Borsası

Sermaye piyasasının anatomik yapısı içerisinde menkul kıymetler piyasası da bulunmaktadır ve bu iki piyasa iç içe olmasına rağmen arz ve talep yönünde farklılıkların olduğu bilinmektedir. Menkul kıymetler borsasında sermaye talep eden şirketler, halka menkul kıymet arz ederler. Sermaye arz eden halk da menkul kıymet arz etmektedir.

Sermaye piyasaları iki bölümden oluşmaktadır:

  • Birincil piyasa; yeni ihraç edilen menkul kıymetlerin karşılığında uzun vadeli fonlar sanayiye aktarılır.
  • İkincil piyasa; eskiden ihraç edilmiş menkul kıymetler kişiler arasında el değiştirmektedir. El değiştirme ise halk ile sanayi kesimi arasında bir sermaye transferine konu olmamaktadır. Bu nedenle de ikincil piyasalar sermaye piyasalarından kopmuşlardır ve menkul kıymetler piyasası olmuşlardır. Bu ayrılık nedeniyle menkul kıymetler borsası, sermaye piyasasının değil, menkul kıymetler piyasasının bir kurumudur.

Menkul kıymetler ait oldukları anonim şirketlerden soyut olarak, bir sermaye transferine yol açtığı düşünülmeksizin, ticari bir mal olarak alınıp satılabilirler. Menkul kıymetler borsalarında, borsaya kote ettirilmiş yani kaydı yaptırılmış tahvil ve hisse senetlerinin alım satım işlemleri yapılmaktadır. Menkul kıymetler borsasında işlem gören hisse senedi, tahvil gibi kıymetli evrakların herhangi bir iktisadi değeri yoktur, yalnızca iktisadi değeri temsil eden belgelerdir. Yani, menkul kıymetlerin temsil ettikleri gerçek değerler bu kıymetli evrakların arkasında gizlidir.

Menkul kıymet borsasında alım satım işlemi yapan her kişinin amacı kar elde etmektir. Hisse senedi satın alan kişi yatırımına temettü (kar payı) almak veya yatırımını daha yüksek bir fiyatla satarak sermaye kazancı sağlamak amacıyla hareket etmektedir.

Vadeli İşlem Borsası

Vadeli işlem borsası, borsada işlem gören belirli miktardaki ticari malın, belirli bir fiyattan, ileriki bir tarihte teslim edilmek üzere alım – satım sözleşmelerinin yapıldığı ve bu sözleşmelerin el değiştirdiği borsadır. Bu alım satım sözleşmelerine de Futures sözleşmeleri denilmektedir. Vadeli işlem borsası ilk olarak ABD’de Chicago’da kurulmuştur. Daha sonra ise; New York, Tokyo, Londra gibi büyük piyasalarda da görülmeye başlanmıştır.

Vadeli işlemlerin yapıldığı en önemli borsalar ise;

  • Chicago Mercantile Exchange
  • Chicago Board of Trade
  • Chicago Board Options Exchange
  • New York Mercantile Exchange
  • New York Futures Exchange
  • Kansas City Board of Trade
  • Comex – New York Vadeli Altın Borsası
  • Tokyo Hammadde Borsası
  • Tokyo Vadeli Altın Borsası
  • Vancouver Altın Opsiyon Borsası (Kanada)

Vadeli işlemler ilk önce emtia borsalarında ortaya çıkmıştır ve daha sonraları sırasıyla; döviz, tahvil, hisse senedi vadeli işlemlere konu olmuştur. Vadeli işlemler borsası, kendi başlarına bir spekülasyon piyasası olmasına rağmen, vadeli işlem piyasasının kuruluşu hedging veya riskten korunmaya dayalıdır.

Sonuç olarak; vadeli işlem borsasında işlem yapanlar riskten korunmak isteyenler veya spekülatörlerdir. Gerçek alım satım işlemi yapanlar ise, spot piyasada işlem yapanlardır.

Opsiyon Borsası

Opsiyon, sahibine belirli bir kıymeti, belirli bir tarihte veya belirli bir süre içerisinde önceden belirlenen bir fiyattan satma ya da satın alma hakkı veren sözleşmedir. Opsiyon hakkına konu olan menkul kıymet olabileceği gibi, altın, döviz gibi mali piyasa araçları da olabilir. Opsiyon hakkı, hak sahibine ileri bir tarihte karar verme imkanı da sağlamaktadır.

Emtia Borsası

Emtia borsalarının doğuşu ABD olarak kabul edilmektedir. ABD’de uzun süren ekonomik kriz sonrasında tarım ürünlerinin fiyatlarında meydana gelen düzensiz dalgalanmaların önlenmesi için, üretici ve tüketicilerin desteği ile pazarlar kurmuşlardır. Fiyatlarda düzenin sağlanması sonrasında bazı tüccarların yüksek kazançlar elde edildiğini görmesi sonucunda bu işi borsa haline getirerek kazanç elde etmeye başlamışlardır.

Finans piyasalarında, tarım ürünleri, enerji ürünleri, değerli madenler ve metaller emtialar arasında yer almaktadır.

Altın ve Kıymetli Madenler Borsası

Altın ve Kıymetli Madenler Borsası’nın çalışma esasları; işlem ve takas esasları, teminat, zararların karşılanması, kurtaj, uyuşmazlıkları, disiplin konuları, borsanın gelirleri, borsa payı, bütçe, denetim, borsanın kapatılması, sır saklama gibi konular hakkında menkul kıymetle borsalarında olan hükümler ile benzer hükümler vardır. Bunların dışında çeşitli detaylandırmalar da borsanın kendi özel yönetmeliklerine bırakılmıştır.

Döviz Borsası

Bir ülkenin para biriminin başka bir ülkenin para birimi ile değiş – tokuş işlemlerinin yapıldığı borsalardır. Günümüzde genellikle Forex piyasaları döviz borsası olarak bilinmelerinin yanında emtialar, hisse senetleri ile de işlem yaptırmaktadır.