Vadeli İşlem Borsaları

Vadeli İşlem Borsaları

Vadeli işlem borsaları, belirli miktardaki borsa mallarının belirli bir fiyattan ileri bir tarihte teslim edilmek üzere alım – satım sözleşmelerinin yapıldığı ve bu sözleşmelerin el değiştirdiği borsalardır. Vadeli işlem borsalarının ilki ABD’de Chicago piyasasında kurulmuştur. Daha sonra gelişmiş piyasalara sahip olan New York, Tokyo ve Londra gibi büyük piyasalara yayılmıştır.

Vadeli işlemler öncelikle 1842 yılında emtia borsalarında orta çıkmış daha sonra da 1970’li yıllarda dövizlerde görülmüştür. En son ise 1982 yılında hisse senetlerinde vadeli işlemler yapılmaya başlamıştır.

Vadeli İşlemlerin İşleyişi

Vadeli işlem borsaları kendi başlarına birer spekülasyon piyasasıdır. Bu nedenle de vadeli işlem piyasasının kuruluşu riskten korunma veya risk dengeleme yani hedging temeline dayanmaktadır. Bir malı işleyerek satan sanayicilerin belirsiz fiyat artışı riskini bertaraf etmek için başvurdukları bir güvenlik mekanizmasıdır.

Vadeli işlem borsalarında alım – satım işlemi belirli bir pay ödenerek yapılmaktadır. Bedelin geri kalanı teslim tarihinde ödenmek üzere taahhüt edilmektedir. Ödenen pay vadeli kontrat fiyatındaki günlük değişmelerin altı ve üst sınırları arasındaki fark kadar olmaktadır. Genel olarak % 5 – 10 arasındadır. Bu ödeme aslen bir teminat parası niteliği taşımaktadır ve hem alıcı hem de satıcı tarafından ödenmektedir.

Ödenen miktarın düşük olması ise vadeli işlemleri cazip kılmaktadır. Aynı zamanda kontrat konusunda da malın günlük fiyatının belirli bir düzeyin arlına düşmesi durumunda, alıcı ve satıcılar ödedikleri teminatı aynı oranda artırmak zorundadır. Buna günlük yeniden hesaplaşma denilmektedir.

Özetlemek gerekirse; vadeli işlem piyasasında esas mala alıcı da satıcı da olsa herkes kontrat satın almak durumundadır. Bunun bedeli de alım satım işlemi için ödenen belirli bir paydır. Pay takas odasına yatırılmaktadır. Ayrıca vadeli işlem borsalarında kontrat alıp satanlar birbirileri ile muhatap olmazlar, takas odası ile muhatap olurlar. Bu tip borsalarda standart kontratların alım – satımı yapılmaktadır. Alım satım miktarı 100 kontrat, 500 kontrat diye ifade edilmektedir.

Vadeli İşlem Yapanlar

Vadeli işlem borsalarının ortaya çıkması riskten korunma ihtiyacından doğmuştur. Ama her piyasada olduğu gibi vadeli işlem borsasında da spekülatörler vardır ve bunlar riskten korunmak için değil, iyi tahminler yaparak riske girmek şartıyla spekülatif kazanç sağlamak için alım – satım işlemi yaparlar. Bir alım – satım işleminde taraflardan biri riskten korunmak, diğeri ise spekülasyon yapmak amacıyla karşı karşıya gelmiş olabilir.

Bir spekülatör bir borsa malının bugünkü vadeli fiyatının gelecekteki spot fiyatından daha yüksek olduğuna inanıyorsa, vadeli satış yapacaktır. Bunun sebebi; bugün sattığı malı ileride daha düşük bir fiyatla alabileceğini umut etmektedir. Spekülatörün tahmini doğru çıkarsa kar, çıkmazsa da zarar edecektir. Vadeli satış yapan spekülatörün bu işlem sonucunda kısa pozisyon aldığı söylenmektedir. Çünkü elinde olmayan bir malı satmıştır.

Eğer spekülatör borsa malının bugünkü vadeli fiyatının ilerideki spot fiyatından daha düşük olacağına inanıyorsa da, vadeli alış yapacaktır. Çünkü vade sonunda fiyat yükselecektir ve bugün vadeli fiyatı ucuz olan malı vade sonunda daha yüksek fiyattan satıp kar edecektir. Bu spekülatör de uzun pozisyon almış olur.

Elinde olmayan malı satmak spot piyasalarda da eğer teslim süresi çok kısa değilse yapılmaktadır. Ama vadeli piyasalarda zaten işlem esası itibariyle kısa ve uzun pozisyon almaya dayalıdır. Satıcı açısından, henüz elinde bulunmayan bir malı belli bir peşinatla satması kısa, malı hazır bulundurarak satışa sunması uzun pozisyondur.

Kısa pozisyon alan spekülatörler vade bitiminde tahmini doğru çıktığı zaman kar eder. Bunun nedeni daha yüksek fiyatla vadeli satış yaptığı için, vade sonunda fiyatın düşmesi ile düşük fiyatla mal temin edip, alımını yerine getirmektedir. Ama vadeli borsalarda fiilen malı alıp temin ve tespit etmek şart değildir. İşlem yapan vade sonuna doğru düşük fiyattan aynı nitelikte bir kontrat satın alıp takasa girerek pozisyonunu çözebilir. Bu işleme off – set denilmektedir. Vadeli piyasalarda alım – satım işlemlerinin % 90’ından fazlası fiili teslimat yerine off – set yapılmaktadır.

Spekülatörler, spot piyasalarda olduğu gibi vadeli piyasalarda da önemli bir fonksiyona sahiptir. Spekülatörlerin yarattığı iş hacmi sayesinde gerçek alıcı, satıcı ve yatırımcılarla riskten korunmaya çalışanlar her istedikleri anda karşılarında alıcı ve satıcı bulabilirler. Bu şekilde de borsalarda likidite çoğalmaktadır. Aynı zamanda spekülatörler fiyat ucuz iken alıp pahalı iken sattıklarından fiyatların fazla düşmesine veya yükselmesine engel olurlar. Piyasalara bir düzen getirirler. Riskten korunmak isteyenlerin kaçındıkları riski, spekülatörler üstlenmiştir.

Genel olarak vadeli işlemler 3 gruba ayrılır:

  • Temel mal ve kıymetli madenler,
  • Finansal varlıklar,
  • Hisse senedi endeksleri

Temel mal ve kıymetli madenler üzerine vadeli işlemlerde söz konusu olan mallar genel olarak emtialardır. Finansal varlıklar ise, döviz, tahvil ve diğer sabit getirili kıymetli evrak, hisse senetleri, varant gibi kağıtlardır.

Forward Piyasaları

Forward işlemler de vadeli işlemlerin bir türüdür ve pek çok yönleri ile futures işlemlerine benzemektedir. Bunun sebebi iki işlem türünün de bir malın ileride teslimini öngörmesidir. Ama Forward işlemlerinde peşin piyasa işlemi sayılmaktadır ve bu piyasada alıcı ile satıcı, önceden kendileri tespit ettikleri şartlara göre ileride fiziki teslimi gerçekleştirmektedir.

Futures ile Forward sözleşmeler arasındaki farklar;

Standardizasyon: Futures sözleşmelere kıyasla Forward sözleşmeler standardizasyona tabi tutulmamaktadır. Bir Forward işlemde taraflar mal ile ilgili bütün ayrıntıları aralarında tespit etmektedir. Bu ayrıntıların içine miktar, teslim tarihi, vade, fiyat, teslim şekli gibi konular girmektedir.

Devir: Forward sözleşmeler üçüncü kişilere devredilemez. İptali de ancak iki tarafın kabulü ile olmaktadır. Off – set edilmesi de söz konusu değildir. Fiili teslimle sonuçlanmaktadır.

Teminat: Forward sözleşmelerde teminat yatırıma mecburiyeti yoktur.

İtibar: Forward sözleşmelerde taraflar birbirilerini tanırlar. Futures sözleşmeler ise sözleşmeler Takas Merkezi’nde off – set ile sonuçlanır ve taraflar birbiri ile karşılaşmaz.