Borsa Emirleri

Borsa Emirleri

Borsalarda emirler iki aşamalı olarak borsaya iletilmektedir. Yatırımcılar öncelikle emirlerini aracı kurum, brokerlara iletirler daha sonra aracı kurumlarda emirleri piyasaya uygun bir dille borsaya iletirler. Ülkemizde ve bazı borsalarda emirler iki aşamalı olarak iletilmektedir. Birinci aşamaya müşteri emirleri, ikinci aşamaya ise borsa emirleri denilmektedir.

Borsa emirlerinden ise; çoğu borsada olan uygulamaya göre, müşterilerin bir menkul kıymet almak veya satmak için aracı kurumdaki borsa üyelerine verdikleri talimatlar anlaşılmaktadır. Borsa emirleri yazılı olabildiği gibi, sözlü olarak telefon, telgraf, faks yardımıyla da iletilebilir. Bu emirler de vekalet niteliğindedir.

Müşteri emirleri, yazılı ve sözlü olarak aracı kurumlara iletilmektedir. Borsa emirleri ise; aracı kurumun aldığı müşteri emirlerini yönetmeliklerde belirtilen usullere göre borsaya hitaben düzenleyip borsa görevlilerine iletmesidir. Amaçları aynı olmakla birlikte yazılı formül olarak, müşteri emri ve borsa emri arasında da bazı şekil farklılıkları görülmektedir.

Borsalarda en çok kullanılan emir şekilleri şunlarıdır;

  • En iyi fiyatla emirler
  • Limitli emirler
  • Açılış fiyatıyla emirler

Borsa emirlerinde fiyatlar değişik şekillerde tespit edilir ve değişik deyimler ile ifade edilirler. BIST (İMKB) yönetmeliğinin ilk kabul edilen metninde de bu saydığımız emir şekilleri öngörülmüştür. Daha sonra 16 Kasım 1987 yılında başlatılan ve 31 Ağustos 1988 yılında gerçekleştirilen yönetmelik değişikliğinde yasallaşan uygulamaya göre açılış fiyatı esası kaldırılmış ve emirlerin veriliş şeklinde değişiklikler yapılmıştır.

En İyi Fiyatla Emir (Best Available Price)

Bu emir çeşidinde herhangi bir fiyat kaydı yapılmamaktadır. Borsa üyesine davranış özgürlüğü tanıyan bu tür emirler borsaya seans başlamadan önce verilmişse bekletilmeksizin, ilk kayda geçen fiyatla ya da açılış fiyatıyla yerine getirilir. Borsaya daha sonra erişen emirler ise; gelişinden itibaren ortaya çıkan imkanlara göre gerçekleştirilmektedir.

Limitli Emirler (Limit Orders)

Borsa işleminin gerçekleştirileceği fiyat yatırımcı tarafından belirlenmektedir. Bildirilen fiyat alışlarda en yüksek, satışlarda ise en düşük fiyat anlamını taşımaktadır. Alımda, borsada oluşan fiyat istenen fiyatın altında veya bu fiyat eşit olduğunda; satımda ise borsa fiyatı limit fiyat eşit veya üzerinde olduğunda emir yerine getirilir.

Limit fiyatın borsa fiyatına eşit olması durumunda ise bu fiyattan işlem gören senet miktarı sınırlı ise emir kısmen icra edilebilir veya hiç gerçekleştirilmez. Limitli emirlerde, satış sırasında limitin fazla yüksek, alış sırasında da fazla düşük tutulması halinde ise, emirler belirtilen fiyata varılmasına az kala seans sona erebilir veya borsanın havası değişebilir. Broker ile müşteri arasında güven varsa, müşteri brokerına limitlerde esnek davranmasını söyleyebilir. Broker da duruma göre satışta fiyat limitini biraz düşürerek, alışta da fiyat limitini biraz yükselterek fırsatın kaçırılmamasını sağlayabilir. BIST yönetmeliğine göre bu duruma iyileştirme denilmektedir. Bu durum dışında ise yazılan emirler silinemez ve değiştirilemez.

Açılış Fiyatıyla Emirler ( Opening Price Orders)

Bu emirler ancak özel açılış seansı uygulanan borsalarda kullanılmaktadır. tek fiyat yöntemi de dahil olmak üzere değişik yöntemlerle belli kurallara göre toplam alış emirleriyle toplam satış emirleri karşılaştırılarak açılış fiyatı adını alan tek bir fiyat tespit edilmektedir. Çoğu alım – satım emirleri bu fiyat üzerinden yerine getirilmektedir. Toplu açılış fiyatı uygulanmayan borsalarda ise bu tip emirler açılıştan itibaren 30 saniye içinde yerine getirilmek üzere veya buna benzer bir şekilde verilebilir. Buna da at – the – opening order denilmektedir.

Dünya borsalarında başka emir şekilleri de bulunmaktadır. Bunlar; ilk fiyattan, kapanış fiyatından, takdire bağlı, ortalama fiyatla, yaklaşık fiyatla, bağlı ve özel kayıtlı emirlerdir.

İlk Fiyattan Emirler (First Quotation Price)

Borsa seansının açılışından itibaren kayda geçen ilk resmi fiyat üzerinden işlem görürler. Emir borsaya seans sırasında gelirse prensip olarak geçerliliğini kaybeder. Yalnız, emirlerin alındığı andan sonra ilk fiyata eşit ve daha elverişli bir fiyat oluşursa emir yerine getirilebilir. İlk fiyattan emirlerin en iyi fiyatla emirlerden farkı da burada ortaya çıkmaktadır.

Kapanış Fiyatıyla Emirler (Closing Price)

Genellikle vadeli işlemlerde kullanılan bir emir türüdür. Emirde seans sırasında fiyatlarda meydana gelebilecek değişikliklerden faydalanmak amaçlanmıştır. Emir sahibi seans boyunca fiyatların düşeceğini düşünüyorsa, kapanış fiyatıyla alış; yükseleceğini düşünüyorsa da kapanış fiyatıyla satış emri verilir.

Takdire Bağlı Emirler

Büyük miktarda menkul kıymet alım – satım işlemlerinde uygulanan bir emir türüdür. Fiyatlarda ani düşüş veya yükselişlerin meydana gelmemesi için alım – satımı yapılacak menkul kıymetin miktarının tespiti konusunda yatırımcılar brokerlara tam takdir yetkisi verir.

Ortalama Fiyatla Emirler (Average Price Orders)

Uygulanacak işlem fiyatı borsada kote edilen en yüksek ve en düşük fiyatların aritmetik ortalaması alınarak bulunduğu için önceden bilinmemektedir. Bu fiyat ancak kapandıktan sonra belli olur ve borsada o menkul kıymet için tek bir fiyat oluşmuşsa ortalama fiyat olarak da alınmaktadır. Bu emir genellikle peşin esasına göre yapılan devlet tahvilleri işlemlerinde kullanılmaktadır.

Yaklaşık Fiyatla Emriler (Approximate Price)

Limitli emirlere esneklik getiren bir emir türüdür. Bu emirler üzerine alışlarda limit fiyatının biraz üstünde, satışlarda da biraz altında bu fiyatla işlem yapılmaktadır. Ancak yatırımcı tarafından oran olarak belirtilen bu fark genellikle çok cüzidir. Örnek vermek gerekirse; Fransa’da yatırımcı tarafından bir oran bildirilmeyen hallerde % 0,5 olarak uygulanır.

Bağlı Emirler

Biri alım, diğeri satım olmak üzere iki elemandan oluşan birleşik emir şeklidir. Bağlı emir kaybı taşıyan emirlerde, alım – satım aynı borsa seansında yapılmak zorundadır. Aynı fiyattan hem alım, hem de satım emri verilmesi riskten korunma amaçlı hedging amacı taşımaktadır.

Özel Kayıt Taşıyan Emirler

Ya hep ya hiç (all or none)

Böyle bir kayıt içeren borsa emrini aracı kurum, ancak bütününe karşılık bulabilirse icra eder veya yoksa kısmen yerine getirmez.

Peşin veya vadeli (cash or forward)

Bu kaydı taşıyan emirler aracı kurum tarafından bu pazarlarda uygulanan fiyatlar göz önüne alınarak hangisinde fiyat şartları yatırımcının menfaatine daha elverişli ise o pazar tercih edilmek amacıyla yerine getirilir.

Hemen uygulanamıyorsa iptal (fill or kill)

Verilen limitli emir limit fiyatıyla anında yerine getirilmiyorsa iptali istenir.

İptale kadar geçerli (good till cancelled)

İptal edilmediği sürece aynı limit ya da şartlar dahilinde yerine getirilebilen emir.

Aynı seansta x adet menkul kıymet

Bu kaydı içeren ve pazarın genişlik derecesine göre ölçüsüz alım – satım yapmaktan kaçınmak isteyen yatırımcılar tarafından kullanılan bu gibi emirlere aynı zamanda “ya hep ya hiç, en fazla veya en az x menkul kıymet” kaydının da eklenmesi gereklidir.

x seansta x adet menkul kıymet

Daha esnek ve icrası daha kolay olan bir kaydi emir türüdür. Bu tür emirler pazar koşullarına uygun bir tempoyla adım adım yerine getirilir.

Sabit fiyatlı emirler (fixed price orders)

Alım – satım için uygulanacak fiyat kesin bir şekilde belirtilmiştir ve işlem ancak bu fiyattan yapılır.

Alternatif emirler (alternative orders)

İki veya daha fazla alternatif ihtiva eden “… olmazsa…” şeklinde uygulanabilen emirlerdir.

  • Feriha Özmen

    Gerçekten çok başarılı bir makale yazmışsınız, sayenizde borsa piyasası hakkında bilmediklerimizi öğreniyoruz. Başarılarınızın devamını dilerim…

  • salih önder

    elinize sağlık güzel bilgilere yer vermişsiniz.