Vadeli İşlem Sözleşmeleri Nelerdir?

Vadeli İşlem Sözleşmeleri Nelerdir?

Finans piyasalarında yapılan vadeli işlemler türev, vadesiz işlemlerde spot piyasalarda gerçekleşmektedir. Vadeli işlemlerde genellikle standart sözleşmelere bağlı kalınmaktadır. Sözleşme süreleri en az bir aydır. Spot piyasada ise anlık işlem yapılabilmektedir. Borsalar fiyat tahminleri üzerine kurulu oldukları için kısa vadede, yatırım araçlarının değerini öngörmek profesyonellik gerektirmektedir. Bu yüzden uzun vadede yapılan işlemler güvenilir olarak görülmektedir.

Emtialar, dövizler, borsa endeksleri ve hisse senetleri borsada işlem gören yatırım araçları kapsamındadır. Bu varlıklar belli miktarda anlık olarak alınıp satılıyorsa; alıcı parayı, satıcı ticarete konu olan malı karşı tarafa takas gününde devrediyorsa işlemler spot piyasalarda gerçekleşir. Vadeli işlemlerin yapıldığı türev piyasalarda ise spot piyasada işlem gören araçların sözleşmeler aracılığıyla vade sonu için teslim ve para anlaşması önceden yapılarak, bugünden alım – satımının erçekleştirilmesi mümkün olan sözleşmelerdir. Karışık gibi gözükse de işin içine girildiğinde kolayca anlaşılmaktadır.

Vadeli İşlem Nedir, Nasıl Yapılır?
Öğrenmek için Tıklayın!

Forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleri vadeli işlem ve opsiyon borsalarında türev araç olarak isimlendirilmiştir. Türev araçlar vadeli işlem sözleşmelerinin gerçekleşmesini sağlar. Öyleyse, bu sözleşmelerin tanımı vadeli işlem piyasaları için de aynıdır. Vadeli işlem borsaları adı altında yürütülmektedir.

Peki, vadeli işlem sözleşmeleri nedir, gelin hep birlikte bakalım:

Forward Sözleşmeleri

Forward sözleşmeleri standart değildir. Sözleşmeye konu olan finansal aracın fiyatı, miktarı, kalitesi gibi kriterler alıcı satıcı arasında anlaşılarak karar verilir. Tanımına baktığımızda belirlenmiş bir varlığın, bugünden kararlaştırılmış miktar, fiyat ve kalite üzerinden ileri bir tarihte alım – satım hakkı veren sözleşmelerdir. Tarafların isteklerine uygun olarak hazırlanırlar.

Forward Sözleşmelerinin Özellikleri

  • Sözleşmeye serbestlik hakim olduğu ve borsada özel bir yasal düzenlemeye sahip olmadığı için, hangi ülkenin borsasında işlem yapılacaksa, o ülkenin mevzuatlarına uygun olarak alım – satım yapılmaktadır.
  • Aracı kurum olmadan da forward işlemleri yapılır. Kurumlar emri borsaya uygun hale getirmekle görevlidir. Sözleşmenin konusu taraflar arası belirlendiği için ne bankalara ne de aracı kurumlara ihtiyaç duyulmaz.
  • Forward işlemlerinde genellikle alıcı ve satıcı birbirini tanımaktadır.
  • Standart sözleşme olmadığı için teminat ve marjin sistemleri forward işlemlerinde belirlenen miktarlarda uygulanır.
  • Alıcı ve satıcı istediği ortamda forward işlemini belirledikleri koşullar altında gerçekleştirebilir.
  • Forward sözleşmelerinde tarafların haklarını güvence altına alan takas odaları yoktur.
  • Teslim yeri, zamanı, miktarı, kalitesi gibi kriterlerde standartlık aranmaz.
  • Kâr ve zarar durumları vade sonunda belirlenmektedir. Bunun nedeni, finansal aracın günlük hesaplama, sözleşmedeki fiyatını güncelleme ve piyasadaki değer dönüştürme olmamasıdır.

Forward Sözleşme Türleri

Emtia Forward Sözleşmeleri: Emtia araçlarını konu alan sözleşmelerde, önceden kararlaştırılmış kıstasların, vade sonunda almaya ve satmaya mecbur tutan sözleşmelerdir.

Döviz Forward Sözleşmeleri: Sözleşmeye konu olan dövizlerdir. Belirlenen döviz tutarının ileri bir tarihte sözleşmede belirlenen fiyattan almaya ve satmaya mecbur tutan sözleşmelerdir.

Faiz Forward Sözleşmeleri: Alıcı ve satıcının yatırım araçlarının anapara tutarı üzerinden kararlaştırmış oldukları sözleşmelerdir. Böylelikle faiz oranı garanti altına alınmış olur. Diğer forward sözleşmelerinde olduğu gibi işlem görürler.

Futures Sözleşmeleri

Vadeli işlem sözleşmelerinin diğer adıdır ve sözleşmeler standarttır. Fiyatın bugünden belli olan bir finansal varlığın, gelecekte bir tarihte teslimi için hazırlanmış sözleşmelerdir. Bu sayede taraflar fiyatların düşme ve yükselme riskinden korunmuş olur.

Futures Sözleşmelerinin Özellikleri

  • Organize olmuş piyasalarda yani borsalarda işlem görmektedir.
  • Korunma, spekülatif ve arbitraj amacı taşıyan işlemlerde yatırımcılar vadeli işlem sözleşmelerini kullanmaktadır.
  • Sözleşmenin konusuna ve büyüklüğüne göre belirli bir teminat ücreti alınmaktadır. Her sözleşme için ayrı bir başlangıç ve sürdürme teminatı ödenmektedir. Pozisyonu satın almak için gerekli olan tutara ” başlangıç teminatı” adı verilir.

Futures Sözleşme Türleri

  • Emtia Futures Sözleşmeleri,
  • Döviz Futures Sözleşmeleri,
  • Faiz Oranı Futures Sözleşmeleri
  • Borsa Endeks Futures Sözlermeleri’dir.

Opsiyon Sözleşmeleri

Opsiyon sözleşmelerinde alıcı taraf bellirli bir miktarda opsiyon primi ödemesi karşılığında bugünden belirlenmiş fiyat üzerinden sözleşmeye konu olan malı menkul kıymeti veya finansal aracı alma satma hakkı veren sözleşmelerdir. Satıcı taraf ise alıcının sözleşmeye bağlı olarak doğan hakkını kullanmak istemesi durumunda, dayanak varlığı satma yükümlülüğündedir. Alıcının zararı ödediği opsiyon primi kadarken, satıcının zararı sınırsızdır. Çünkü, alıcının cayma hakkı vardır.

Opsiyon Sözleşme Türleri

Alım Opsiyonu: Sözleşmeyi alan tarafın, önceden kararlaştırılmış bir vadeye kadar, belirli miktar, fiyat ve kalitedeki malın, kullanım fiyatından alma hakkı veren sözleşmelerdir.

Satım Opsiyonu: Sözleşmeyi satan tarafın, alıcı kendine düşen yükümlülükleri yerine getirdiği takdirde, satma zorunluluğu veren sözleşmelerdir.

Opsiyon Sözleşme Tipleri

2 çeşit opsiyon sözleşme tipleri vardır. Bunlar;

Amerikan Tipi Opsiyonlar: Vade süresinden önce alım – satım hakkının kullanılabildiği sözleşmelerdir.

Avrupa Tipi Opsiyonlar: Sadece vade süre bitiminden alım – satımı yapılan sözleşmelerdir.

Swap Sözleşmeleri

İki veya daha fazla taraf arasında imzalanan sözleşmelerdir. Ülkeler arası döviz kur farklarını düşürmek için genellikle bankalarda kullanılır. Bunun nedeni farklı ülkelerin para birimlerini ve faiz ödemelerini anlaşarak, karşılıklı olarak takas etmeleri döviz kurlarında oluşan aşırı dalgalanmaları düzenlemesidir. Bu sözleşmeler, işletmeler arası da kullanılır. Vade süreleri anlaşmaya göre değişir.

Swap Sözleşmelerinin Özellikleri

  • Swap işlemleri genellikle korunma amacıyla yapılır. Böylelikle, faiz oranları ve döviz kurları arasındaki değişmelerden ortaya çıkacak riskler en aza indirilmeye çalışılır.
  • Fonlama maliyeti, kredi arbitraj işlemleri aracılığıyla azaltılabilir.
  • İşletme yönetim sürecinin aktif halde olmasını sağlar.
  • Yeni kredi kullanma maliyeti altında bir maliyetle kaynaklara erişme olanağı sağlar.
  • Farklı vadede sözleşme imkanı tanır ve farklı piyasalara ulaşma olanağı sağlar.
  • Ticari sınırların belirlenmesinde yardımcı olur.

Swap Sözleşme Türleri

Faiz Swap Sözleşmeleri: Sabit ve değişken faiz swaplarının birbirleriyle eşleştirerek uygulanan sözleşme türüdür. Faiz oranları bugünkü değerden değil, vade sonundaki değerine göre belirlenir.

Döviz Swap Sözleşmeleri: Sabit faiz – değişken faiz, değişken ve değişken faizlerden oluşan sözleşmelerdir.

Diğer Swap Sözleşmeleri: Birleşik, geçişli ve ikili para swaplarını kapsayan sözleşmelerdir.